Polska cyrylica 2.0

Po co polska cyrylica?

Czy język polski potrzebuje zapisu w cyrylicy? Nie. Ale zapis cyrylicą daje dwie ciekawe korzyści. Po pierwsze, w alfabecie łacińskim nie ma znaków na niektóre słowiańskie głoski i musimy posługiwać się sztucznym rozwiązaniem w postaci dwuznaków: sz, cz, rz, dz, dź, dż, ch. Po drugie, ucząc się języka ukraińskiego czy serbskiego, musimy opanować jednocześnie nowe pismo i nowy język. Polska cyrylica pozwala nauczyć się najpierw pisma, a dopiero później przejść do nauki języka obcego. Jest jeszcze jeden drobiazg techniczny. W języku polskim litera „i” jest dwuznaczna: czasem oznacza samogłoskę, a czasem tylko zmiękczenie. W cyrylicy do zmiękczania mamy oddzielny znak miękki lub litery jotowane. Dzięki temu zapis jest bardziej jednoznaczny i unikamy końcówek z podwójnym „i”.

Z drugiej strony, celem niniejszego projektu nie jest ani ułatwienie Ukraińcom czy Serbom nauki języka polskiego, ani też stworzenie zapisu fonetycznego. Nigdy nie lubiłem dyktand, ale nie możemy pisać „пжы” („pży” zamiast „przy”) ani „гура” („gura” zamiast „góra”), gdy Czesi piszą „při” i „hora”, a Chorwaci „pri” i „gora”. Upraszczanie ortografii powodowałoby dalsze oddalanie się od innych języków słowiańskich, a tym samym coraz gorsze wzajemne rozumienie.

Dwa warianty na przykładzie słów „dźwięki pieśni”

Warianty różnią się zapisem miękkich spółgłosek, nosówek i afrykat, a także ó i rz.

дзьвє̆кі пєсьні

Cyrylica A: wschodniosłowiańska

Używa znaku miękkiego do oznaczania zmiękczeń (ś, ć, ź → сь, ць, зь) oraz łuczka (tego samego co w „й”) do oznaczania nosówek (ą, ę → ӑ, ӗ) i „ó” (о̆). Dla dz, dź i dż zostają dwuznaki (дз, дзь, дж), żeby nie wychodzić poza dobrze znane litery.

Wybierz A,jeśli chcesz oswoić się z cyrylicą przed nauką ukraińskiego czy rosyjskiego. Wszystkie zasady poza łuczkami działają tak jak w tych językach.

ѕ́вѩкі пєс́ні

Cyrylica B: rodzima

Używa kreseczki do oznaczania zmiękczeń (с́, ц́, з́, н́, р́). Dla nosówek sięga po tradycyjne jusy (ѫ, ѧ), a dwuznaki dz, dź, dż zastępuje mniej znanymi, ale wciąż standardowymi znakami ѕ, ѕ́ i џ.

Wybierz B,jeśli zależy Ci na dobrym odwzorowaniu polskich głosek: każda głoska ma swój znak, a kreski działają jak w łacince. Zapis jest bardziej zwięzły.

Tabela transliteracji

Łacinka	Cyrylica A	Cyrylica B
Litery
a	а	а
b	б	б
c	ц	ц
d	д	д
e	е	е
f	ф	ф
g	г	г
h	һ	һ
i	і	і
j	й	й
k	к	к
l	љ	љ
ł	л	л
m	м	м
n	н	н
ń	њ	н́
o	о	о
ó	о̆	о́
p	п	п
r	р	р
s	с	с
t	т	т
u	у	у
w	в	в
y	ы	ы
z	з	з
ź	зь	з́
ż	ж	ж
ą	ӑ	ѫ
ę	ӗ	ѧ
ś	сь	с́
ć	ць	ц́

Łacinka	Cyrylica A	Cyrylica B
Dwuznaki i grupy spółgłosek
szcz	щ	щ
sz	ш	ш
cz	ч	ч
ch	х	х
rz	р̌	р́
dz	дз	ѕ
dź	дзь	ѕ́
dż	дж	џ
Połączenia z „i” oraz „j” przed samogłoską
ie	є	є
je	є	є
ia	я	я
ja	я	я
io	ьо	ьо
jo	йо	йо
iu	ю	ю
ju	ю	ю
ió	ьо̆	ьо́
jó	йо̆	йо́
ią	я̆	ѭ
ją	я̆	ѭ
ię	є̆	ѩ
ję	є̆	ѩ
ii	ьі	ьі
ji	йі	йі
j po spółgłosce	’	’

Jak czytać litery jotowane: po spółgłosce oznaczają miękkość (нє = nie), a na początku wyrazu i po samogłosce oznaczają „j” (є = je). Przed o, ó i i, dla których nie ma litery jotowanej, miękkość oznacza ь (кьоск = kiosk), a „j” to й (йогурт). Gdy „j” stoi po spółgłosce przed literą jotowaną, pisze się apostrof: objazd to об’язд, dzięki czemu rdzeń wygląda tak samo jak w słowie язда (jazda). W A ść zapisuje się jako сць: miękkość zaznacza się tylko na ostatniej spółgłosce grupy.

Uzasadnienie

Decyzja	A	B	Dlaczego
Litery jotowane	я є ю я̆ є̆	я є ю ѭ ѩ	To tradycyjne litery cyrylicy. Skracają tekst (ja, je, ju, ją, ję to jedna litera), a po spółgłosce oznaczają miękkość tak samo jak w ukraińskim i rosyjskim: нє = nie. Naturalnym rozszerzeniem są jotowane nosówki: w A dostają łuczek (я̆, є̆), tak jak zwykłe nosówki (ӑ, ӗ), a w B są to jotowane jusy (ѭ, ѩ).
Bez jotowanych o, ó, i	ьо йо ьо̆ йо̆ ьі йі	ьо йо ьо́ йо́ ьі йі	Cyrylica staro-cerkiewno-słowiańska nie miała takich liter. Rosyjskie ё wprowadzono dopiero w XVIII wieku, dla jotowanego ó nie ma żadnej gotowej litery, a ukraińskie ї oznacza „ji” i nie pasuje do „ii”. Ukraiński też pisze ьо i йо (сьогодні, його), więc ten zapis będzie czytelny bez nowych liter.
Nosówki	ӑ ӗ	ѫ ѧ	A: łuczek jest znakiem znanym z й i białoruskiego ў, więc nosówki zapisuje się bez sięgania po dawne litery. B: jusy to litery cyrylicy staro-cerkiewno-słowiańskiej, które oznaczały właśnie samogłoski nosowe: ѫ to nosowe o, ѧ to nosowe e. Inne języki słowiańskie straciły nosówki i porzuciły jusy, a polski zachował nosówki, więc jusy wracają do swojej pierwotnej funkcji.
Miękkie spółgłoski	сь зь ць њ	с́ з́ ц́ н́	A: znak miękki, jak w rosyjskim i ukraińskim. W grupach spółgłosek miękkość zaznacza się tylko na ostatniej, jak w tych językach: ść to сць (сцєжка). B: kreska, jak w polskiej łacince (ś, ź, ć, ń), więc nie trzeba się tej zasady uczyć. Cyrylica czarnogórska stosuje kreskę tak samo (с́, з́).
rz	р̌	р́	Polskie rz powstało z miękkiego r. W staropolszczyźnie było to ř, jak dziś w czeskim, a dolnołużyckie ŕ wciąż oznacza miękkie r. A nawiązuje do ř, B do ŕ, bo w B kreska zawsze oznacza miękkość. Zapis ж zatarłby różnicę między „morze” i „może”, a рз każdy cyrylicki czytelnik przeczytałby jako „r” + „z”.
dz, dź, dż	дз дзь дж	ѕ ѕ́ џ	A: dwuznaki, tak jak w ukraińskim i białoruskim (дзвін, джерело). Przy okazji słowa z przedrostkiem (od-zew, nad-zór) nie potrzebują wyjątków. B: każda głoska ma jedną literę, a afrykaty układają się w pary: ц – ѕ, ц́ – ѕ́, ч – џ. ѕ to dawna litera cyrylicy, odpowiadająca głagolickiemu Ⰷ, dziś używana w macedońskim; џ pochodzi z serbskiego i macedońskiego. Wyjątek stanowią słowa, w których d należy do przedrostka, a z do rdzenia: одзев, подзємє.
i oraz y	і ы		Obie litery, і oraz ы, pochodzą ze starej cyrylicy, a ich wymowa nigdzie nie budzi wątpliwości. Tworzą też zgrabną parę: „zwykłe i” (і) i „twarde i” (ы). Widać to w samym kształcie: ы to dawne ꙑ, czyli ъ + і. Litera и jest natomiast niejednoznaczna: dla Ukraińców oznacza „y”, a dla Rosjan „i”. Dlatego jej unikamy, skoro mamy jednoznaczne alternatywy.
ó	о̆	о́	Zachowuje polską różnicę między ó i u (góra, gura). A używa łuczka, tak jak przy nosówkach, B kreski, jak w łacince. W B to jedyne miejsce, gdzie kreska nie oznacza miękkości – ale tak samo jest w polskiej łacince.
Apostrof po spółgłosce przed „j”	об’язд		Pokazuje, że po spółgłosce stoi „j”, a nie zmiękczenie, i zachowuje kształt rdzenia (об’язд jak язда). Znak twardy ъ pełniłby tę samą funkcję, ale jest bardzo podobny do miękkiego ь. Apostrof ma tę samą rolę w ukraińskim (об’єкт, в’язати).
j	й		Litera rosyjska, ukraińska, białoruska i bułgarska. Serbskie ј wygląda jak łacińskie j i nadawałoby tekstowi wygląd mieszanki łacinki z cyrylicą.
ł i l	л љ		Polskie ł było dawniej twardym l i odpowiada rosyjskiemu i ukraińskiemu л: łapa – лапа, biały – белый, był – был. Polskie l jest miękkie i odpowiada ль: sól – соль, król – король. Dlatego ł to л, a l to serbskie љ (ligatura л + ь). Tak samo rozróżnia je białoruska łacinka: ł oznacza twarde л, a l miękkie ль.
h i ch	һ х		Pisownia polska odróżnia h od ch (hart – chart), więc zapis musi je odróżniać, żeby dał się jednoznacznie przełożyć z powrotem. ch to х, jak w całej cyrylicy. Litery г nie można użyć, bo oznacza g, a ukraińskie ґ jest zbyt podobne do г. һ ma kształt łacińskiego h, więc Polak czyta ją od razu. Ta litera nie występuje we współczesnych cyrylicach słowiańskich, ale jest dostępna w Unicode.

Przykładowy tekst

Inwokacja „Pana Tadeusza” w obu wariantach, przełożona automatycznie według tabeli.

Łacinka 796 liter

Litwo, Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobieWidzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Panno święta, co Jasnej bronisz CzęstochowyI w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowyNowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem(— Gdy od płaczącej matki, pod Twoją opiekęOfiarowany martwą podniosłem powiekę;I zaraz mogłem pieszo, do Twych świątyń proguIść za wrócone życie podziękować Bogu —)Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono!...Tymczasem, przenoś moją duszę utęsknionąDo tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,A wszystko przepasane jakby wstęgą, miedząZieloną, na niej zrzadka ciche grusze siedzą.

Cyrylica A 724 litery

Љітво, Ойчызно моя! ты єстесь як здровє;Іље цє̆ тр̌еба ценіць, тен тыљко сє̆ довє,Кто цє̆ страціл. Дзісь пє̆кносць твӑ в цалей оздобєВідзӗ і опісує̆, бо тӗскнє̆ по тобє.

Панно сьвє̆та, цо Ясней броніш ЧӗстоховыІ в Острей сьвєціш Брамє! Ты, цо гро̆д замковыНовогро̆дзкі охраняш з єго вєрным људем!Як мнє дзєцко до здровя повро̆цілась цудем(— Гды од плачӑцей маткі, под Твоя̆ опєкӗОфярованы мартвӑ подньослем повєкӗ;І зараз моглем пєшо, до Твых сьвя̆тыњ прогуІсць за вро̆цоне жыцє подзє̆коваць Богу —)Так нас повро̆ціш цудем на Ойчызны лоно!...Тымчасем, пр̌енось моя̆ душӗ утӗскньонӑДо тых паго̆рко̆в љесьных, до тых лӑк зєљоных,Шероко над блӗкітным Нємнем розця̆гньоных;До тых по̆љ маљованых збожем розмаітем,Вызлацаных пшеніцӑ, посребр̌аных жытем;Гдзє бурштыновы сьвєр̌оп, грыка як сьнєг бяла,Гдзє панєњскім румєњцем дзє̆цєљіна пала,А вшыстко пр̌епасане якбы встӗгӑ, мєдзӑЗєљонӑ, на нєй зр̌адка ціхе груше сєдзӑ.

Cyrylica B 700 liter

Љітво, Ойчызно моя! ты єстес́ як здровє;Іље цѩ тр́еба ценіц́, тен тыљко сѩ довє,Кто цѩ страціл. Ѕіс́ пѩкнос́ц́ твѫ в цалей оздобєВіѕѧ і опісуѩ, бо тѧскнѩ по тобє.

Панно с́вѩта, цо Ясней броніш ЧѧстоховыІ в Острей с́вєціш Брамє! Ты, цо гро́д замковыНовогро́ѕкі охраняш з єго вєрным људем!Як мнє ѕєцко до здровя повро́цілас́ цудем(— Гды од плачѫцей маткі, под Твоѭ опєкѧОфярованы мартвѫ подньослем повєкѧ;І зараз моглем пєшо, до Твых с́вѭтын́ прогуІс́ц́ за вро́цоне жыцє поѕѩковац́ Богу —)Так нас повро́ціш цудем на Ойчызны лоно!...Тымчасем, пр́енос́ моѭ душѧ утѧскньонѫДо тых паго́рко́в љес́ных, до тых лѫк зєљоных,Шероко над блѧкітным Нємнем розцѭгньоных;До тых по́љ маљованых збожем розмаітем,Вызлацаных пшеніцѫ, посребр́аных жытем;Гѕє бурштыновы с́вєр́оп, грыка як с́нєг бяла,Гѕє панєн́скім румєн́цем ѕѩцєљіна пала,А вшыстко пр́епасане якбы встѧгѫ, мєѕѫЗєљонѫ, на нєй зр́адка ціхе груше сєѕѫ.

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, 1834.

Statystyki

	Łacinka	Cyrylica A	Cyrylica B
Liter łącznie	32	40	46
Dwuznaki	7 (ch cz dz dź dż rz sz)	2 (дз дж)	0
Długość inwokacji „Pana Tadeusza” (liter)	796	724	700
Znaków diakrytycznych w inwokacji	62 (7,8%)	53 (7,3%)	40 (5,7%)